II WOJNA W POLSKIM KOMIKSIE – cz.I

Ostatnia szansaTemat II wojny światowej podjęły literatura, sztuka, film i muzyka, nic więc dziwnego, że zajęli się nim również twórcy komiksu. W pierwszej części cyklu artykułów poświęconych polskiemu komiksowi wojennemu (i okołowojennemu) przedstawimy najważniejsze tytuły z okresu dwudziestolecia międzywojennego i PRL-u.

Za pierwszy polski komiks uznaje się „Ogniem i mieczem, czyli przygody szalonego Grzesia – powieść współczesna”, który został wydany we Lwowie, w 1919 roku, na łamach tygodnika satyrycznego „Szczutek”. Autorami komiksu byli Kamil Mackiewicz i Stanisław Wasilewski. To ta dwójka stworzyła 28 odcinków składających się z sześciu obrazków każdy. Historyjki opowiadały o życiu codziennym w II Rzeczpospolitej oraz bitwach polskiego żołnierza z Rosjanami, Ukraińcami, Niemcami i Czechami. Popularność komiksu sprawiła, że tytuł wydano również w formie książkowej.

Pierwszy komiks polski - "Ogniem i mieczem, czyli przygody szalonego Grzesia - powieść współczesna"

Pierwszy komiks polski – „Ogniem i mieczem, czyli przygody szalonego Grzesia – powieść współczesna”

Umieszczony w lutym 1919 roku pierwszy odcinek komiksu został poprzedzony wstępem, w którym czytamy (składnia i pisownia zgodna z oryginałem):
„W numerze dzisiejszym rozpoczyna „Szczutek” druk powieści. Będzie to niesłychanie interesujący romans w obrazkach p.t.: „Ogniem i mieczem, czyli przygody szalonego Grzesia – powieść współczesna”. – Rysownik i poeta przeprowadzą bohatera romansu – niczym Vergili Danta – przez całą dolę i niedolę współczesnego życia polskiego. Grześ tylko z pozoru jest taki niepokaźny. Zobaczycie co to za sztuka! Zakosztuje on wszelkiego losu. Będzie w pierwszym polskim Sejmie i pod Sejmem, na automobilu i pod automobilem, w wojsku i cywilu, na froncie i w intendenturze, w ministeryum i w kryminale. Już ci się wydaje czytelniku, że Grześ spadł z pieca na łeb, gdy on tymczasem został członkiem P.K.L. Dwa bite tomy w 32 rozdziałach obejmie ta senzacyjna historya. Nie tylko Gruszecki z Konoczyńskim ale sama nawet Helena Mniszek nigdy takiej powieści nie pisała!

Coraz większa popularność historii rysunkowych sprawiła, że w dwudziestoleciu międzywojennym pojawiły się kolejne komiksy, a wśród nich również te traktujące o napiętej sytuacji politycznej w ówczesnej europie, będącej preludium wydarzeń mających nastąpić we wrześniu 1939 roku.

Przygody bezrobotnego Froncka

I tak na przykład „Przygody Froncka” traktowały o stosunkach polsko-niemieckich, „Przygody Wicka Buły w Raju” miały wyraźnie antysowiecki charakter, a „Heil Piffke” wyśmiewał politykę niemiecką względem Czech. Rzeczone tytuły przedstawiały rzeczywistość w dość jednoznaczny i uproszczony sposób, miały ponadto wyraźnie satyryczny charakter i właśnie w magazynach o konotacjach satyryczno-rozrywkowych były publikowane najczęściej.

wicek88– Nie komiks, a kolorowe zeszyty –

Po II wojnie światowej, gdy rządy nad Wisłą przejęli komuniści, komiks popadł w niełaskę, gdyż był kojarzony ze „zgnilizną” zachodniej kultury i dlatego wykorzystywany był wyłącznie w satyrycznej formie. Z biegiem lat władze dostrzegły jednak ogromny potencjał propagandowy drzemiący z „historyjkach obrazkowych” i „kolorowych zeszytach” (celowo nie używano pojęcia „komiks”), skutkiem czego wkrótce zaczęło się pojawiać coraz więcej tytułów publikowanych na łamach prasy i rozmaitych czasopism. Ich tematyka często oscylowała wokół II wojny światowej, był to bowiem temat wciąż aktualny, wywołujący zainteresowanie, pozwalający na stworzenie biało-czarnego świata, w którym podział na „dobrych” i ”złych” był oczywisty i mówił sam za siebie .

"Wicek i Wacek w czasie okupacji". Pierwszy powojenny komiks z 1946 roku.

„Wicek i Wacek w czasie okupacji”. Pierwszy powojenny komiks z 1946 roku.

Pierwszym powojennym komiksem polskim była drukowana w łódzkim „Expressie Ilustrowanym” historia „Wicka i Wacka”. Druk komiksu autorstwa Wacława Drozdowskiego rozpoczął się w już styczniu 1946 roku i przedstawiał przygody łódzkich urwisów podczas wojny. Obrazkowe losy Wicka i Wacka były pierwszym satyrycznym spojrzeniem na okres hitlerowskiej okupacji, a ich popularność spowodowała, że w 1948 roku wydano je w książeczce o nakładzie aż 250 tysięcy egzemplarzy.

Okładka zeszytu nr 1 - "Przygody pancernych i psa Szarika".

Okładka zeszytu nr 1 – „Przygody pancernych i psa Szarika”.

W 1957 roku w tygodniku dla młodzieży „Przygoda” zaczął pojawiać się rysowany przez Mariana Walentynowicza i napisany przez Ryszarda Kiersnowskiego komiks pod tytułem „Walenty Pompka na wojnie”. W tym samym roku ukazał się „Stary zegar” Szymona Kobylińskiego, który odpowiedzialny był również za zapomniane dziś, a niezwykle popularne w tamtych czasach trzy zeszyty z serii „Przygody pancernych i psa Szarika” (1970-1971) oparte rzecz jasna na kultowym serialu. Kolekcjonerze są w stanie zapłacić dziś za ten ostatni tytuł nawet dwa tysiące złotych. Krótkie komiksy wojenne pojawiały się również m.in. w polskim magazyn komiksowym „Relax”, wydawanym w latach 1976–1981.

Młody Czereśniak z ojcem wyrusza na wojnę. Fragment komiksu "Przygody pancernych i psa Szarika".

Młody Czereśniak z ojcem wyrusza na wojnę. Fragment komiksu „Przygody pancernych i psa Szarika”.

 

Okładka drugiego zeszytu "Podziemnego frontu".

Okładka drugiego zeszytu „Podziemnego frontu”.

– Hity PRL-u –

Najsłynniejszymi komiksami okresu PRL-u są jednak „Podziemny front” i „Kapitan Kloss” – serie wydawnicze oparte na telewizyjnych serialach.
Pierwsza z wymienionych wychodziła w latach 1969 – 1972 i 1979, a składała się z dziewięciu zeszytów. Narysowane przez Mieczysława Wiśniewskiego (zeszyty nr 1-6) i Jerzego Wróblewskiego (zeszyty nr 7-9) historie bazowały na scenariuszach wybranych odcinków serialu (pod takim samym tytułem) oraz filmów „Powrót doktora von Kniprode” w reżyserii Huberta Drapella.i „Pułapka” w reżyserii Andrzeja Jerzego Piotrkowskiego.

Komiks opowiada o losach bohaterskiego oddziału im. Czwartaków wchodzącego w skład (a jakże!) Armii Ludowej, który toczy walkę z okupantem za pomocą akcji sabotażowych. Ostatnie zeszyty przedstawiają historię poszukiwań zbrodniarzy wojennych, walki z Werwofem i przejmowania przez Polaków kopalń na Dolnym Śląsku.

"Wilk z matni". Zeszyt komiksowy z serii "Podziemny front".

„Wilk z matni”. Zeszyt komiksowy z serii „Podziemny front”.

Choć ocenę tego wydawnictwa obniżały scenariusz, dość schematyczne zdaniem znawców rysunki i propagandowy ton to jednak komiks cieszył się w swoim czasie sporą popularnością.

5. zeszyt przygód "Kapitana Klossa".

5. zeszyt przygód „Kapitana Klossa”.

Jeszcze większą zdobył „Kapitan Kloss”, choć za jego sukcesem stał przede wszystkim serial telewizyjny w reżyserii Janusza Morgensterna ze Stanisławem Mikulskim w roli głównej. Co ciekawe, komiks powstał w Polsce na zlecenie… Szwedów, którym serial niezwykle przypadł do gustu i dla których druk w Polsce był zwyczajnie tańszy.

Jak czytamy na portalu stawkologia.pl konkurentami do narysowania historii o Klossie byli wybitny malarz Mieczysław Wiśniewski (odpowiedzialny za 6 zeszytów „Podziemnego frontu”), Szymon Kobyliński (autor albumów „Przygody pancernych i psa Szarika” oraz „Starego zegara”), Jerzy Wróblewski (autor wielu zeszytów z serii „Kapitan Żbik”), czy Grzegorz Rosiński. Ostatecznie Szwedzi zdecydowali się na Wiśniewskiego.

„Kapitan Kloss” (wydanie pierwsze w latach 1971 – 1973) ukazał się w wersji książkowej i komiksowej w krajach, w których „Stawka większa niż życie” święciła największe triumfy, czyli w Polsce, Czechosłowacji, Szwecji, Norwegii, Estonii, Jugosławii i Finlandii. Warto wiedzieć, ż lista odcinków serii komiksowej nie pokrywa się ściśle z serialem, a zeszytów komiksowych jest więcej niż odcinków (20 komiksów i 18 odcinków serialu).

Różnic pomiędzy serialem i komiksem jest więcej. Warto wspomnieć o zakończeniu – serial kończy się odkryciem przez Klossa sekretu tajemniczego Wolfa, komiks zaś historią ścigania przez J-23, już po wojnie, zbrodniarza wojennego. Na końcu ostatniego zeszytu dowiadujemy się, że Klossowi umyka odwieczny rywal Hermann Brunner, co wskazuje na to, że planowano powstanie kolejnych odcinków. Dlaczego do tego nie doszło, nie wiadomo.

Fragment komiksu "Kapitan Kloss".

Fragment komiksu „Kapitan Kloss”.

Inną rzucającą się w oczy różnicą pomiędzy komiksem, a serialem jest zmiana kolejności epizodów oraz niektóre szczegóły akcji (np. w „Żelaznym Krzyżu” hrabia Edwin Wąsowski ginie w wersji komiksowej, a w serialu zostaje uratowany). Na stronie stawkologia.pl znajdziemy artykuł Macieja Szatko, w którym autor wylicza masę szczegółów ukazującychkolejne różnice (istotne przede wszystkim z punktu widzenia gorliwych fanów serii):
„Max Dibelius wymieniony jest tu jako sturmbannführer, gdy z kolei w odcinku filmowym był standartenführerem. Jest to o tyle ciekawe, że scenarzystami serii komiksowej był ten sam tandem, który stworzył serialową „Stawkę”, czyli duet Andrzej Zbych, dlatego dziwić może fakt, że np. dentysta w zeszycie „Wsypa” nazywa się Jan Borecki, czyli tak jak osoba, o której uwolnienie zabiega w filmowej „Wielkiej wsypie” Irmina Kobus”.

Jeden z najlepszych komiksów w serii - "Żelazny krzyż", nr 14 "Kapitana Klossa".

Jeden z najlepszych komiksów w serii – „Żelazny krzyż”, nr 14 „Kapitana Klossa”.

Co ciekawe serialowa postać Klossa jest jedynym wiernie odtworzonym bohaterem w komiksie, o czym opowiedział Wiśniewski w wywiadzie udzielonym Bartoszowi Kurcowi, autorowi książki „Trzask Prask”. Rysownik stworzył komiksowego J-23 za pomocą piętnastu fotografii. Mikulski otrzymał za wykorzystanie jego wizerunku honorarium, twórcy serii – twarz, która kojarzyła się z serialem i była gwarantem sukcesu.

„Jedynie Mikulski był tak uprzejmy, że podarował mi kilkanaście swoich zdjęć. I on jest podobny. Zresztą był taki warunek, że komiksowy Kloss miał być podobny do filmowego. A inne postacie już nie” – powiedział w wywiadzie udzielonym zaledwie kilka tygodni przed śmiercią rysownik kultowego komiksu.
Twórcy „Kapitana Klossa”, podobnie jak miało to miejsce w „Podziemnym froncie” krytycy zarzucają często schematyzm i kalki (w „Klossie” pojawiają się pomysły rysunków wykorzystane już wcześniej w „Podziemnym froncie”), choć czytelnikom zdawało się to zupełnie nie przeszkadzać, sam tytuł był wielokrotnie wznawiany i to w niedalekiej przeszłości.

O pozostałych polskich komiksach oscylujących wokół tematu II wojny światowej (w tym o komiksach współczesnych twórców) opowiemy w kolejnych częściach artykułu, które znajdziecie już wkrótce na naszym blogu.

 

Źródła
– Portal: tytusdezoo.republika.pl (zdjęcia i informacje)
– Maciej Szatko o serii komiksowej Kapitan Kloss w: stawkologia.pl
– B.Kurc, Trzask Prask, Warszawa, 2000
– W ostatniej chwili – o komiksie w PRL-u – film dokumentalny w reż. Andrzeja Szlachtycza z 2011 roku.

* * *

Remek Piotrowski

Reklamy

3 komentarze

Filed under ARTYKUŁY, II WOJNA ŚWIATOWA

3 responses to “II WOJNA W POLSKIM KOMIKSIE – cz.I

  1. Erzecznik-decubal

    Bardzo fajny pomysł, warto się angażować w takie akcje, ja sam jak tylko mam okazję to zakładam patriotyczne koszulki z Surgepolonia tak by znajomi wokół chociaż na chwilę zwrócili uwagę na naszą bogatą historię 🙂

  2. Dziękujemy za bibliografię. Oczywiście na łamach bloga chcieliśmy tylko wymienić najciekawsze tytuły. W podanych zaś przez kolegę źródłach znajdziecie więcej merytorycznych wiadomości o polskim komiksie.

  3. odnośnie historii polskiego komiksu, to polecam lekturę książek Adama Ruska:
    – Tarzan, Matołek i inni. Cykliczne historyjki obrazkowe w Polsce w latach 1919-1939.
    – Od rozrywki do ideowego zaangażowania. Komiksowa rzeczywistość w Polsce w latach 1939 – 1955.
    – Leksykon polskich bohaterów i serii komiksowych (wyd. II, poszerzone)

    oraz kilku innych książek:
    – Bibliografia komiksów wydanych w Polsce, red. Marek Misiora
    – Tajemnice Poznania – prasowy film rysunkowy z lat 1948 – 1949
    – Justyna Czaja , Historia Polski w komiksowych kadrach.
    – Zeszyty Komiksowe – 12 – (październik 2011) Komiks historyczny.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s