JAK SOWIECI RATOWALI MARSJAN, CZYLI ANIMACJA W ZSRR

Animacja propJuż u początków powstania kinematografii odkryto, że nie musi ona spełniać jedynie funkcji rozrywkowej – doskonale sprawdza się również jako nosicielka idei. Ruchome obrazy okazały się idealnym medium, które w przystępny sposób docierało do odbiorców i wytwarzało w nich pożądane postawy zgodne z aktualną linią polityczną. Obok filmów aktorskich i dokumentalnych często wykorzystywanym polem działalności artystycznej była animacja. | Zapowiedź pokazu Animacja w służbie propagandy.

Kilka miesięcy temu w łódzkim klubie Szafa odbyła się projekcja cyklu filmów animowanych pod tytułem „O propagandzie w Stanach i Rosji”. Wspólnym mianownikiem 27 produkcji była animacja i propaganda polityczno-wojskowa z okresu II wojny światowej.

O filmach produkcji amerykańskiej pisaliśmy w osobnym artykule p.t. „Królik Bugs i Kaczor Donald w służbie wojennej propagandy” (znajdziecie go tutaj). Tym razem przyjrzymy się kilku obrazom stworzonym w kraju „dobrotliwego Wujka Joe”.
Rzecz jasna nie będziemy filmów analizować pod względem techniki animacyjnej (w tej kwestii niech wypowiedzą się znawcy tematu), a jedynie streścimy oraz spuentujemy fabułę wybranych filmów z różnych okresów istnienia radzieckiego totalitaryzmu.

– Na ratunek Marsjanom  –

Filmy radzieckie bazują na tym samym prostym schemacie biało-czarnego świata, na jakim swe filmy opierali Amerykanie, Anglicy, czy też (tu akurat mowa o produkcjach fabularnych) Niemcy Adolfa Hitlera. Widać to w pierwszym animowanym filmie zrobionym przez ZSRR w 1924 roku. „Radzieckie zabawki” starają się przekonać, że tylko sojusz robotnika i chłopa może pokonać bogaczy, duchowieństwo prawosławne i innych gnębicieli ludu pracującego.

Również tym samym roku powstała bardzo ciekawie zrealizowana pod względem animacyjnym „Rewolucja międzyplanetarna”, czyli jak czytamy na początku projekcji „Opowieść o tym, jak komisarz Kominternow, wojownik Armii Czerwonej, leciał i na Marsie rozegnał wszystkich kapitalistów”. To już, pozwalając sobie na pewną dozę ironii, wyższa szkoła propagandowej jazdy.

W filmie ukazano, jak rosyjscy rewolucjoniści w roku 1929 zanoszą rewolucję… na Marsa i wyzwalają uciśnionych Marsjan spod władzy tamtejszych burżujów. Ten świat (i kosmos) opanowany początkowo przez kapitalistów (naznaczonych ziarnem nazizmu) nie ma szans wobec dobrotliwego oblicza Lenina, moskiewskiej „Prawdy” i dzieł Marksa. Przekaz filmu jest jasny – rewolucja ma mieć docelowo wymiar kosmopolityczny i sięgać nie tylko „tu i teraz”, ale również „tam i wtedy”.

”Zwycięskie przeznaczenie”, film z 1937 roku mimo już innych, znacznie bardziej zaawansowanych technik animacyjnych, stworzony jest w podobnym tonie. Kolejne plany pięcioletnie są tu zwycięską odpowiedzią komunizmu na wrogie poczynania kapitalistycznych finansistów; a gospodarka scentralizowana  jako panaceum na wszystko. Radzieccy twórcy filmowi korzystają z powszechnie znanych technik propagandowych przedstawiając antybohatera (w tym filmie są to rozprawiający przy stole finansiści oraz potwór kułak) w sposób karykaturalny lub złowrogi, stale stawiając go w opozycji do człowieka radzieckiego. Ten pierwszy stara się zatrzymać „lokomotywę zwycięskiej rewolucji socjalistycznej”, ale jego wysiłek blednie w obliczu „konstytucji Stalina”.

W filmie zawarto również dwa powszechnie stosowane przez ZSRR argumenty mówiące o sile idei komunistycznej, która zdaniem autorów sprawdza się nie tylko w teorii, ale i w praktyce. Silna, gotowa do działania armia (lasy żołnierzy z wysuniętymi przed siebie bagnetami, morze czołgów, samolotów i okrętów) jest tutaj odpowiedzią na niespokojny czas panujący w Europie u schyłku lat trzydziestych, ale twórcy filmu pamiętają, że komunizm tworzą przede wszystkim zwykli robotnicy – na przykład „górnik Aleksiej Stachanow, ktory na jednej zmianie wydobył 102 tony węgla przekraczając normę 14 razy”. Ten typ retoryki znany jest nam doskonale z okresu Polski Ludowej.

– Na wojnie z Hitlerem –

Radzieckie kino animowane realizowane w trakcie II wojny światowej (oczywiście dopiero po agresji Hitlera w 1941 roku) miało za cel nie tyle bawić widza, ile ośmieszać wspólnego wroga. Pragmatyzm pełnił tu rolę pierwszoplanową, a filmy produkowane przez wytwórnię Sojuzmultfilm w 1941 i 1942 roku nie siliły się na oryginalność, choć ciekawym w tym względzie konceptem filmowym jest seria trzech mini-filmów zatytułowanych Kino-Cyrk, którą przeznaczono do pokazów na linii frontu i na projekcjach w fabrykach.

Ta  prostacka satyra na niemieckich agresorów ma w sposób najprostszy z możliwych unaocznić odbiorcy, że sojusznicy Hitlera pozbawieni są wolnej woli („Treser Adolf i jego pieski”), los Hitlera jest przesądzony jak i każdego, kto podniósł rękę na Rosję („Hitler u Napoleona”), a sam fuhrer jest jedynie błaznem, który igra z losem i zostanie za to ukarany („Żongler Adolf na beczkach z prochem”).
Co ciekawe historie te przedstawiono, jako osobne numery w cyrkowym programie, co całości nadaje odpowiedniej wymowy i trzeba przyznać jest pomysłem, mając na uwadze cel przyświecający twórcom, całkiem udanym. Działa bowiem zarówno na widza młodego, działa i na starszego.

Jeszcze bardziej jednoznaczny w swojej wymowie jest zrealizowany również w 1942 roku (niektóre źródła podają rok 1941) film pod tytułem „Buciory faszystów nie będą deptać naszej ojczyzny”. Maszerujący hitlerowiec (o świńskim obliczu) depce po europie zagarniając kolejne kraje, na których szerzy się głód i cierpienie. Gdy dotrze do granic ZSRR czeka go, jak zapewniają autorzy filmu, „tęgie lanie”. Z głośników poczyna dochodzić radziecka melodia, a na ekranie pojawiają się zastępy bohaterskich czerwonoarmistów, którzy zatrzymują „gada”. Wszelki komentarz jest w tym wypadku zbędny.

Sojuzmultfilm z różnego rodzaju prostej symboliki korzystał również w kontekście ukazywania działań wojennych na rozmaitych polach walki. I tak w „Sępach” z 1941 roku lotnictwo niemieckie zostało przedstawione jako drapieżne sępy, którym przeciwstawia się myśliwce radzieckie. Twórcy (nie po raz pierwszy) posługują się symboliką barwy, czystość bieli konfrontując z czernią hitleryzmu. Rzecz jasna los tego drugiego jest przesądzony, gdy tylko na scenie pojawia się socjalizm.

Godny uwagi jest również zestaw plakatów politycznych zawartych w cyklu filmów Żurnal Sojuzmultfilmu nr 2/1941, które nawołują do walki z najeźdźcami na ziemi, w powietrzu i na morzu. W filmie „Czego chce Hitler” wymieniono cele, jakie przyświecają Führerowi, a są nimi: uczynienie z ludzi niewolników, zasłanie Europy grobami i co dość ciekawe – oddanie fabryki w ręce kapitalistów. Widać więc wyraźne działania na podświadomość prostych ludzi ZSRR, którzy zło III Rzeszy od zawsze mieli kojarzyć ze złem kapitalistycznego, zgniłego zachodu.

Kolejne dwa filmy „Bij faszystowskich piratów” oraz „Bij wroga na froncie i na tyłach” opowiadają o zmaganiach bohaterskiej Armii Czerwonej na morzu i lądzie. Charakterystyczne rysunki przypominają amerykańskie produkcje z tego okresu (np. Popeye, czy sierżanta Snafu), a poza tym, że ukazują rzeczywistość w sposób jednowymiarowy nasuwają na myśl skojarzenia z niezwykłą przygodą, w której młodszy widz chętnie weźmie udział. Stalinowi mięso armatnie potrzebne było w każdej ilości.

W trzecim z filmów zwrócono również uwagę na problem szpiegów i sabotażystów przypominając społeczeństwu, że nawet na dalekich tyłach frontu każdego dnia toczy się walka. Odbiorca filmu propagandowego nie mógł być bowiem jedynie biernym widzem – musiał na każdym kroku przejawiać inicjatywę.

Zupełnie inny przekaz niesie za sobą natomiast ostatni w cyklu film p.t. „Mocny uścisk dłoni”. Trudno sobie wyobrazić, aby tego typu obraz powstał później, niż w latach 1941-1942 (a więc po tym, jak ZSRR zaczęło dominować w konflikcie i rozdawać tym samym karty) – opowiada on bowiem o angielsko-sowieckiej przyjaźni, która staje się solą w oku czyhającego na duszę jednych i drugich Hitlera. Sztuczny sojusz, którego ofiarą stanie się Polska, potrwał ledwie kilka lat, a wkrótce w ZSRR powstaną filmy i plakaty ośmieszające kulturę zachodu.

– Po wojnie –

Po wojnie miejsce hitlerowskich Niemiec, jako głównego wroga socjalizmu, zajęły tzw. zachodnie demokracje. Pranie mózgu toczyło się dalej.
Amerykanie często w swoich filmach korzystali z repertuaru gwiazd kina animowanego (chociażby postacie ze stajni Disneya), natomiast Rosjanie czerpali z „natury”, stąd w ich filmach odwołania do przyrody, czy świata zwierząt. W filmie „Cudzy głos” z 1949 roku, zapatrzona w Zachód sroka chce wprowadzić do śpiewu ptaków jazz, ale dbające o tradycję ptaki odrzucają ze wstrętem jej zamiary i bronią tradycyjnej sztuki śpiewu.

Walka idei i sposobów życia dotyczyła więc nie tylko kwestii militarnych, gospodarczych i społecznych. Dotyczyła również sposobu życia, kultury i rozrywki. Sowieci wskazują w swoich filmach, że po „tamtej” stronie żelaznej kurtyny złe jest wszystko, nawet muzyka.
Ptaki na scenie filmów animowanych pojawiają się również w filmie „Pan Wilk”, w którym ukazano, że nawet największe zachodnie gołębie pokoju zmieniają się w jastrzębie, jeśli mogą zrobić duże pieniądze.

Kwestia wyzysku i skrajnego materializmu, jaki socjalizm wytykał na każdym kroku zachodnim demokracjom pojawia się w filmie „Milioner” z 1963 roku, który starał się przekonać widzów, że na zgniłym zachodzie spadkobiercą milionerki może stać się jej pies; a odziedziczona fortuna szybko zrobi z niego kolejnego gnębiciela uczciwych robotników.

Animowane filmy sowieckiej propagandy - okładka box DVD

Animowane filmy sowieckiej propagandy – okładka box DVD

– Wszędzie to samo –

W radzieckich filmach animowanych lat ’20, ’30, ’40 oraz późniejszych próżno rzecz jasna szukać autorefleksji na przykład na temat tego, dlaczego ZSRR przystąpił do wojny z Hitlerem dopiero w 1941 roku, co stało się we wrześniu ’39 roku, czy w jaki sposób sowieci traktowali ludność okupowanych krajów, a w 1945 ludność niemiecką.

Stworzone na polecenie Stalina i jego współpracowników filmowe plakaty polityczne rzeczywistość pierwszej połowy XX wieku przedstawiały w sposób najprostszy z możliwych, tendencyjny i banalny, choć pod względem wizualnym niewiele ustępują produkcjom amerykańskim.

A wracając do kwestii merytorycznych treści przekazywanych za pośrednictwem propagandowej animacji – pamiętajmy, że nie inaczej było w przypadku innych krajów, które decydowały się powołać animację do służby propagandy.
To spełniało swoją rolę, wpływało bowiem na nieprzebrane masy ludzkie, które m.in. dzięki takim filmom tak długo wierzyły, że w Rosji mimo trudnego losu nic lepszego, niż Lenin, Stalin i Marks człowiekowi nie może się przydarzyć.

– Spis wymienionych filmów –

Zwycięskie przeznaczenie (Победный маршрут)
reżyseria: Igor Amalrik, Dymitr Babiczenko, Wasilij Pokolnikow; produkcja: Sojuzmultfilm, ZSRR, 1937
czas: 6’48”

Radzieckie zabawki (Советские игрушки)
reżyseria: Dziga Wiertow; produkcja: Goskino, ZSRR, 1924
czas: 10’46”

Rewolucja międzyplanetarna (Межпланетная революция)
reżyseria: Nikołaj Chodatajew, Zinowij Komissarenko, Jurij Mierkułow; produkcja: Biuro GosTechKino, ZSRR, 1924
czas: 7’51”

Milioner (Миллионер)
reżyseria: W. Bordziłowski, J. Pritkow; scenariusz: Siergiej Michałkow; muzyka: M. Miejerowicz; zdjęcia: E. Rizo; produkcja: Sojuzmultfilm, ZSRR, 1963
czas: 9’55”

Pan Wilk (Мистер Уолк)
reżyseria: W. Gromow; scenariusz: W. Długacz i S. Romanow na podstawie powieści Pietrowa „Wyspa pokoju”; muzyka: Jurij Lewitin; produkcja: Sojuzmultfilm, ZSRR, 1949
czas: 10’08”

Cudzy głos (Чужой голос)
reżyseria: Iwan Iwanow-Wano; scenariusz: D. Tarasow, M.Kalinin; muzyka: Jurij Nikolski; zdjęcia: N. Woinow; produkcja: Sojuzmultfilm, ZSRR, 1949
czas: 9’24”

Kino-Cyrk. Animowana satyra w trzech aktach
(Кино-Цирк. Мульт-сатира в 3-х аттракционах)
akt 1:Treser Adolf i jego pieski; akt 2: Hitler u Napoleona; akt 3: Żongler Adolf na beczkach z prochem.
reżyseria: Leonid Amalrik, Olga Chodatajewa; produkcja: Sojuzmultfilm, ZSRR, 1942
czas: 3’35”

Plakat polityczny: Buciory faszystów nie będą deptać naszej ojczyzny
(Политплакат: Не топтать фашистцкому сапогу хашей Родины)
reżyseria: Anton Iwanow, Iwan Wano; produkcja: Sojuzmultfilm, ZSRR, 1942
czas: 2’47”

Sępy – plakat polityczny (Стервятники – политплакат)
reżyseria: Piotr Sazonow; produkcja: Sojuzmultfilm, ZSRR, 1941
czas: 2’14”

Żurnal Sojuzmultfilmu nr 2/1941 (Журнал Союзмультфилма Но.2/1941)
1: Czego chce Hitler; 2: Bij faszystowskich piratów; 3: Bij wroga na froncie i na tyłach; 4: Mocny uścisk dłoni.
reżyseria: Waleria i Zinowij Brumberg, Anton Iwanow, Olga Chodatajewa; produkcja: Sojuzmultfilm, ZSRR, 1941.
czas: 8’12”

*     *      *

Remek Piotrowski

Reklamy

1 komentarz

Filed under ARTYKUŁY, II WOJNA ŚWIATOWA

One response to “JAK SOWIECI RATOWALI MARSJAN, CZYLI ANIMACJA W ZSRR

  1. Pingback: JAK SOWIECI RATOWALI MARSJAN, CZYLI ANIMACJA W ZSRR | Ciekawostki historyczne

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s